Beschermingsmechanisme | Waarom je jezelf soms beschermt tegen het leven

Leestijd: 11 minuten

Een beschermingsmechanisme ontstaat niet zomaar. Het is een manier waarop je hebt geleerd om met iets om te gaan wat op dat moment moeilijk, pijnlijk of onveilig voelde.

Misschien herken je het bij jezelf.

Je trekt je terug wanneer iemand te dichtbij komt.
Je probeert alles onder controle te houden.
Je maakt jezelf klein om geen conflict te veroorzaken.
Je zorgt voortdurend voor anderen.
Of je past je zo goed aan dat je nauwelijks nog weet wat jij zelf eigenlijk wilt.

Je weet misschien dat dit gedrag je vandaag niet altijd meer helpt.

En toch lukt het niet zomaar om het anders te doen.

Dat is niet zo vreemd.

Wat ooit een bescherming was, kan later een patroon worden.

Wat is een beschermingsmechanisme?

Een beschermingsmechanisme is een manier waarop je reageert wanneer je iets als bedreigend, pijnlijk of overweldigend ervaart.

Dat kan heel bewust zijn, maar vaak gebeurt het automatisch.

Je gaat in de aanval.

Je vermijdt.

Je bevriest.

Of je past je aan om de situatie zo veilig mogelijk te houden.

Op het moment zelf kan zo’n reactie helpend zijn. Je probeert jezelf staande te houden met de mogelijkheden die je op dat moment hebt.

Het interessante ontstaat wanneer dezelfde reactie veel later nog steeds automatisch wordt ingezet.

Je situatie is veranderd.

Maar je reactie lijkt hetzelfde gebleven.

Wat je ooit hielp, kan je vandaag juist beperken.

Hoe ontstaan beschermingsmechanismen?

Wanneer je jong bent, heb je niet altijd de mogelijkheid om een moeilijke situatie te veranderen.

Je kunt niet zomaar uit een gezinssituatie stappen.

Je kunt niet altijd begrijpen waarom iemand zich op een bepaalde manier gedraagt.

En je hebt nog weinig mogelijkheden om jezelf bewust andere strategieën aan te leren.

Je doet wat op dat moment werkt.

Misschien word je heel zelfstandig.

Misschien leer je vooral goed je best te doen.

Misschien word je extreem alert op wat anderen nodig hebben.

Misschien leer je conflicten te vermijden.

Of je trekt je terug en laat zo weinig mogelijk van jezelf zien.

Je ontwikkelt een manier om jezelf staande te houden.

Later kan die manier zo vertrouwd zijn geworden dat je haar niet meer als bescherming herkent.

Je denkt simpelweg:

Zo ben ik nu eenmaal.

Maar misschien is de interessantere vraag:

Wanneer heb ik geleerd dat ik zo moest zijn?

De 4 V’s: vechten, vluchten, verstijven en vleien

Bij stress en dreiging kunnen verschillende automatische reacties ontstaan. Een bekend model beschrijft vier vormen:

• Vechten — jezelf verdedigen, in de aanval gaan of proberen de situatie te beheersen;
• Vluchten — vermijden, weggaan of je terugtrekken;
• Verstijven — blokkeren, stilvallen of tijdelijk minder voelen;
• Vleien — aanpassen, pleasen of sterk gericht raken op de behoeften van een ander.

Deze reacties zijn op zichzelf niet verkeerd.

Ze kunnen je helpen om met een moeilijke of bedreigende situatie om te gaan.

Het wordt interessant wanneer een reactie niet meer past bij wat er op dit moment gebeurt, maar toch automatisch wordt geactiveerd.

Dan kan bijvoorbeeld een opmerking van iemand veel sterker binnenkomen dan je op basis van de huidige situatie zou verwachten.

Of je merkt dat je automatisch toegeeft terwijl je eigenlijk een grens wilt stellen.

Je reactie komt dan misschien sneller dan je bewuste keuze.

Wanneer wordt bescherming een patroon?

Stel dat je vroeger hebt geleerd dat het veiliger is om geen gedoe te veroorzaken.

Je wordt goed in aanpassen.

Je voelt feilloos aan wat anderen nodig hebben.

Je voorkomt conflicten.

En jarenlang lijkt dat prima te werken.

Tot je op een dag merkt:

Waar ben ík eigenlijk gebleven?

Je wilt meer ruimte innemen, maar voelt spanning.

Je wilt een grens stellen, maar krijgt schuldgevoel.

Je wilt zeggen wat je werkelijk denkt, maar houdt je toch weer in.

Dan is het interessant om niet meteen te denken dat er iets mis met je is.

Misschien probeert een oud beschermingsmechanisme je nog steeds te helpen.

Mijn persoonlijke verhaal: van vechten naar vleien

Tijdens een van de Soulsearch-sessies die ik zelf heb ervaren, kwam een herinnering naar boven uit mijn jeugd.

Ik was ongeveer zeven of acht jaar oud toen ik op het schoolplein door een veel grotere jongen in een hoek werd geduwd. Hij trok aan mijn haren en sloeg me in mijn gezicht.

Toen ik later bij de moeder van een vriendin kwam, nam zij mij bij de hand. Ze liep net zo lang met me mee tot we die jongen vonden. Zonder aarzelen drukte ze hem tegen de muur en maakte heel duidelijk dat dit nooit meer mocht gebeuren.

Die ervaring heeft bij mij iets achtergelaten.

Ik leerde onder andere:

Ik ben blijkbaar niet leuk genoeg.

En:

Als ik sterk ben, kan ik mezelf beschermen.

Mijn reactie werd vooral vechten.

Ik ging in de aanval, verbaal of emotioneel. En langzaam ontdekte ik dat ik daarmee ook mensen bij me vandaan hield.

Later verschoof mijn reactie.

Ik ontdekte dat wanneer ik me aanpaste, rekening hield met iedereen en vooral zorgde dat de ander tevreden bleef, mensen wél bleven.

Ik werd een pleaser.

Mijn nieuwe overtuiging werd:

Als ik wil dat mensen bij me blijven, moet ik mezelf aanpassen.

Dat werkte misschien beter dan vechten.

Maar het kostte ook ontzettend veel energie.

Want wanneer iemand niet tevreden was, voelde dat al snel als mijn verantwoordelijkheid.

Mijn beschermingsmechanisme was veranderd, maar de onderliggende behoefte aan veiligheid en verbinding was gebleven.

Dat inzicht kwam niet in één keer. Het is nog steeds een proces waarin ik mezelf steeds beter leer kennen.

Je bent niet je beschermingsmechanisme

Een belangrijk inzicht is voor mij dat je een patroon gemakkelijk kunt verwarren met je identiteit.

Ik ben nu eenmaal een pleaser.

Ik ben gewoon perfectionistisch.

Ik moet altijd alles zelf doen.

Ik kan nu eenmaal niet tegen kritiek.

Maar je bént niet je beschermingsmechanisme.

Je hebt een manier ontwikkeld om met bepaalde situaties om te gaan.

Dat verschil geeft ruimte.

Want als het een patroon is, kun je het onderzoeken.

Waar komt het vandaan?

Wat probeert het voor je te regelen?

Waar helpt het je nog bij?

En waar zit het je inmiddels in de weg?

Wat gebeurt er in je lichaam?

Een beschermingsmechanisme speelt zich niet alleen af in je gedachten.

Je kunt lichamelijk merken dat er iets verandert.

Je ademhaling versnelt.

Je spieren spannen zich aan.

Je wordt onrustig.

Je trekt je terug.

Je wordt stil.

Je voelt druk op je borst of spanning in je buik of kaak.

Of je merkt juist dat je minder voelt.

Dat betekent niet dat iedere lichamelijke reactie een vaste betekenis heeft.

Maar je lichaam kan wel informatie geven over hoe jij een situatie ervaart.

Daarom is lichaamsbewustzijn een belangrijk onderdeel van mijn BodyMind-werk.

Niet om het denken uit te schakelen.

Juist om verschillende vormen van informatie naast elkaar te kunnen leggen.

Wat denk ik?
Wat voel ik?
Wat doet mijn lichaam?
En wat doe ik vervolgens?

Daar ontstaat een vollediger beeld.

Wat probeerde je bescherming voor je te regelen?

Wanneer je een patroon ontdekt, kun je jezelf een andere vraag stellen dan:

Wat is er mis met mij?

Vraag jezelf:

Wat probeerde ik hiermee voor mezelf te regelen?

Misschien zocht je veiligheid.

Misschien wilde je afwijzing voorkomen.

Misschien wilde je controle houden.

Misschien wilde je erbij horen.

Misschien wilde je niet tot last zijn.

Of misschien wilde je simpelweg niet opnieuw voelen wat je eerder had gevoeld.

Dat maakt het gedrag niet automatisch passend voor vandaag.

Maar het kan wel helpen om het met meer begrip te bekijken.

Begrijpen waarom je iets doet, geeft ruimte om te onderzoeken of je het nog steeds nodig hebt.

Heb je deze bescherming vandaag nog nodig?

Dat is misschien wel de belangrijkste vraag.

Je kunt inmiddels volwassen zijn.

Je kunt een heel andere omgeving hebben.

Andere relaties.

Andere mogelijkheden.

En toch kan je systeem reageren alsof je nog steeds in dezelfde situatie zit.

Niet omdat je bewust terug wilt naar vroeger.

Maar omdat een bepaalde reactie vertrouwd is geworden.

Daarom kun je jezelf afvragen:

Wat gebeurt er nu werkelijk?

Is er op dit moment daadwerkelijk gevaar?

Of reageer ik vanuit een oud patroon?

En vervolgens:

Wat wil ík nu doen?

Je hoeft niet altijd anders te reageren.

Soms is vechten voor jezelf precies wat nodig is.

Soms moet je weggaan.

Soms is aanpassen verstandig.

Het gaat niet om het uitbannen van een bepaalde reactie.

Het gaat om keuzevrijheid.

Van automatisch reageren naar bewust kiezen

Een beschermingsmechanisme hoeft dus niet te verdwijnen.

De vraag is of jij bepaalt wanneer je het inzet.

Je merkt bijvoorbeeld dat je wilt pleasen.

Je voelt spanning.

Je herkent het patroon.

En dan ontstaat er misschien een klein moment waarin je kunt kiezen.

Ga ik weer automatisch mee?

Of spreek ik uit wat ik werkelijk wil?

Dat hoeft niet meteen perfect te gaan.

Eerst herkennen. Dan ervaren. Daarna ontstaat ruimte voor een andere keuze.

Dat is voor mij de beweging van persoonlijke transformatie.

Kun je je beschermingsmechanisme veranderen?

Ja, maar meestal niet door jezelf simpelweg te vertellen dat je ermee moet stoppen.

Een patroon is vaak sterker dan een rationeel besluit.

Daarom kan het helpen om verschillende lagen tegelijk te onderzoeken:

Herkennen
Wanneer treedt het patroon op?

Begrijpen
Wat probeert het voor je te regelen?

Voelen
Wat gebeurt er in je lichaam en emoties?

Ervaren
Wat gebeurt er wanneer je iets anders probeert?

Integreren
Hoe neem je die nieuwe ervaring mee in je dagelijks leven?

Daar gaat mijn BodyMind-werk over.

Niet jezelf repareren.

Maar steeds beter leren herkennen wat er in je gebeurt, zodat je meer keuze krijgt in hoe je reageert.

Voor wie is dit interessant?

Dit onderwerp kan interessant zijn wanneer je merkt dat je:

• steeds opnieuw in dezelfde patronen terechtkomt;
• moeilijk grenzen stelt;
• voortdurend sterk probeert te zijn;
• veel verantwoordelijkheid draagt voor anderen;
• snel bang bent voor afwijzing;
• veel behoefte hebt aan controle;
• jezelf klein houdt terwijl je eigenlijk meer wilt;
• rationeel begrijpt wat er speelt, maar toch hetzelfde blijft doen.

Je hoeft niet precies te weten waar je patroon vandaan komt.

Nieuwsgierigheid naar je eigen reactie is genoeg om te beginnen.

Meer lezen

📖 Innerlijk kind werk over de delen van jezelf die mogelijk nog reageren vanuit ervaringen uit het verleden.

📖 Pleaser ontdek hoe aanpassen en rekening houden met anderen een patroon kunnen worden.

📖 Coaching op pleasegedrag over pleasegedrag en leren kiezen voor wat jij nodig hebt.

📖 Lichaamsbewustzijn leer beter herkennen wat je lichaam je vertelt.

📖 Archetypen onderzoek via symboliek en archetypen welke patronen en innerlijke dynamieken er kunnen spelen.

Wil je je beschermingsmechanismen beter begrijpen?

Misschien herken je jezelf in één van de patronen hierboven.

Je weet misschien inmiddels heel goed wat je doet, maar merkt dat begrijpen alleen niet genoeg is om het anders te doen.

Dan begint de volgende stap bij ervaren.

In mijn individuele coaching onderzoeken we wat er onder je patroon speelt, wat je lichaam daarin laat zien en welke andere keuzes mogelijk worden.

Niet om je beschermingsmechanisme weg te nemen.

Wel om ervoor te zorgen dat het niet langer automatisch bepaalt hoe jij leeft.

Veelgestelde vragen over beschermingsmechanisme

De reis naar binnen vraagt moed, maar brengt je thuis bij jezelf.